16 Ocak 2017 Pazartesi

Muvakkithane ve muvakkit nedir? Tarihi, imarı ve görevleri

Muvakkithane nedir?
Muvakkithane, (Osmanlı Türkçesi: موقّتخانه), bir çok aletler yardımıyla namaz vakitlerini belirledikleri yere denir. Muvakkithane, “vaktin belirlendiği mekan” demektir. Bu mekanda kıble tayini de yapılırdı. Bazı muvakkithâneler dönemin küçük birer rasathanesi gibi çalışırdı. Osmanlı İmparatorluğu'nda, kişilerin bulundukları yerlerde vakit konusunda şüpheli olanlara namaz vakitleri öğretilirdirdi. Muvakkithanede aynı zamanda astronomi çalışmaları da yapılırdı.

Muvakkit nedir?
Muvakkit: Namaz vaktini belirlemek için özel yetiştirilmiş kişiye denir. Tarihte Osmanlı'da ilk Muvakkit Ali Kuşçu olarak bilinir. Görevleri arasında Ramazan ayının saatleri ve imsakiye vakitleri bulunuyor. Osmanlı şehirleri için, meşhur gök bilimciler Şeyh Vefa, Takiyüddin ve Darendeli Mehmed Efendi gibi önemli zatlar namaz vakitlerini gösteren dakik cetveller hazırlamışlardır. 


Muvakkitlerin görevleri ve kullandıkları aletler
Muvakkithanelerin görevleri arasında zaman tayini yapmak, yön bulmak, güneşin meridyen geçişini (usturlap ile) tespit etmek, zaman tayini (ölçüm aracı olarak üçgen şeklindeki rub’u tahtası), güneş ve yıldızların yüksekliklerinin (kullanılan daire-i muaddel aletleri ile) ölçülmesi bulunurdu. Çift yansıma ilkesine dayanan ve ölçüm kapasitesi 90 derece olan oktant, çeşitli küreler vardı. Bunların yanında teknolojik gelişmelere göre farklılaşan kadran, sekstant, kum saati, güneş saati, mekanik saatler gibi astronomi aletleriyle zaman ve takvimle ilgili hat levhaları bulunuyordu.

Muvakkithane tarihi
İslam medeniyetlerinde namaz vakitlerini belirleyen muvakkit bulunurdu. Emeviler döneminde bu ihtiyaç ortaya çıkmış ve bunu karşılamak için adımlar atılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'ndaki gibi bir mekana sahip değillerdi. Osmanlı'da Muvakkithanelere mekan olarak rastlıyoruz. Özellikle İstanbul'un fethinden sonra hızla artmıştır. İlk Muvakkithaneye 1470'de Fatih Camii'nde yapıldı. Bu mekanlar büyük camilerin içinde bulunur, bir iki odadan oluşur ve burda vakitlerin tayini konusunda kişilere eğitim verilirdi. Buranın giderleri cami veya vakıf tarafından yönetilirdi. Kurulan bu mekanlardan dakikliği ile meşhur olanı Bayezid Camii Muvakkithanesiydi.

Muvakkithane imarı

Muvakkithanelere Osmanlı medeniyetinde sıkça rastlıyoruz. Büyük camilerin ve külleyelerin içinde, çok büyük yer kaplaması nedeniyle özel yerler oluşturulmuştur.  Muvakkithane, dikdörtgen planlı ve tek katlı şekilde inşa edilirdi. Muhakkak bir köşesi sokağa bakacak şekilde yapılırdı. Özellikle yola bakan taraf cepheleri üçgen bir düzlemde dışarıya taşacak şekilde yapılırdı. Burdan geçenlerin saati daha iyi görebilmesi hedeflenirdi. İki katlı olanlar ise Sıbyan Mektebi, kütüphane gibi vakıf müesseseleriyle birleştirilerek kullanılmıştır.

Muvakkitlerin sonu
Muvakkitlerin sonu ise mekanik saatlerin hayatın içine girmesiyle birlikte başlamıştır. Artık muvakkitlerin görevi zaman içerisinde saatleri tamir ve ayarlarını kontrol etmek olmuştur. Süre geçtikçede saat ve astronomi aletleri ihmal edilmiştir. Buda muvakkitlerin sonunu hazırlamıştır.


İstanbul’daki muvakkithanelere rastlanabilecek yapıların bazıları şunlardır:
  1.     Fatih Camii (ilk muvakkithane)
  2.     Ahmediye Camii
  3.     Atik Ali Paşa Camii
  4.     Ayasofya Camii
  5.     Bala Süleyman Ağa Külliyesi
  6.     Bayezid Camii
  7.     Beykoz Camii
  8.     Beylerbeyi Camii
  9.     Büyük Selimiye Camii
  10.     Caferağa Camii
  11.     Cerrah Mehmed Paşa Camii
  12.     Dolmabahçe Camii
  13.     IV. Murad Sebili
  14.     Eminönü Camii
  15.     Emirgan Hamid-i Evvel Camii
  16.     Eyüp Sultan Camii
  17.     Galata Mevlevihanesi
  18.     Humbarahane Camii
  19.     II. Mahmud Türbesi
  20.     Kandilli Camii
  21.     Kanlıca Gazi İskenderpaşa Camii
  22.     Kasımpaşa Camii
  23.     Keçecizade Fuad Paşa Camii
  24.     Kocamustafapaşa Sümbül Efendi Camii
  25.     Laleli Camii
  26.     Nişancı Mehmet Paşa Camii
  27.     Nusretiye Camii
  28.     Osmanağa Camii
  29.     Ramazan Efendi Camii
  30.     Sultanahmet Camii
  31.     Suadiye Camii
  32.     Sultan Mustafa Camii
  33.     Şehzade Camii
  34.     Teşvikiye Camii
  35.     Tevfikiye Camii
  36.     Üsküdar Valide-i Atik Camii
  37.     Üsküdar Valide-i Cedid Camii
  38.     Yavuz Selim Camii
  39.     Yeraltı Camii (Kurşunlu Mahzen)
  40.     Yenikapı Mevlevihanesi
  41.     Yeni Cami

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

SULTANAHMET HAKKINDA EN SON GİRİLEN YAZILAR